Khi chính quyền biết lắng nghe

Quốc Phong
Nhà báo Quốc Phong
NQL: Cảm ơn nhà báo Quốc Phong đã có những lời khuyên rất đúng và chí tình. Nhưng vấn đề không phải là những lời khuyên. ( Mấy ông chính quyền khuyên kẻ khác còn hay hơn cả bác nữa đấy). Vấn đề là cần có một thể chế sao cho chính quyền buộc phải biết lắng nghe dân, nếu không nó sẽ không tồn tại.

 Rứa đó thưa bác.

Thực tế cuộc sống cho thấy chính quyền nào quan tâm đúng mức đến báo chí, biết lắng nghe có chọn lọc những thông tin xã hội nghiêm túc thì chính quyền đó sẽ có quyết sách đúng.
Tôi nhớ khi tổ chức Đại lễ 1000 năm Thăng Long (năm 2010) nhiều ý kiến cho rằng, việc tổ chức rất tốn kém, lãng phí. Có tin cho rằng Đại lễ chi tới 94.000 tỷ đồng. Sau khi kết thúc lễ kỷ niệm, cũng không thấy có cơ quan nào đứng ra công bố đầy đủ mức chi cho Đại lễ. Theo tôi, đó là điều đáng tiếc.
Có lẽ vì vậy, khi hay tin chúng ta chính thức đăng cai tổ chức ASIAD 18 vào năm 2019, nhiều người băn khoăn, lo ngại vì kinh phí phụ trội khó lường trong khi nền kinh tế đang gặp khó khăn chồng chất. Việc Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng quyết định không tổ chức ASIAD18 đã khiến nhiều người thở phào, hoan hỉ. Không những chúng ta không bị Hội đồng Thể thao Châu Á (OCA) phạt như có vài vị quân sư từng dọa mà ngược lại, chúng ta còn được sẻ chia.

Việc các cơ quan tham mưu để Chính phủ đi tới quyết định không tổ chức ASIAD 18 là nhờ hai bộ nắm hầu bao của Nhà nước: Kế hoạch Đầu tư và Tài chính. Song, còn một điều dễ thấy đó là việc Chính phủ đã lắng nghe ý kiến người dân qua nhiều kênh thông tin.

Một cuộc thăm dò trước đó của VnExpress cho thấy, 87% trong số gần 85.000 người trả lời ý kiến trên trang báo này cho rằng, Việt Nam nên rút đăng cai ASIAD 18.
Tôi cho rằng, các vị lãnh đạo đã lắng nghe và tôn trọng dư luận.

Thực tế những năm qua có những chuyện mà người dân rất mong chính quyền  lắng nghe tiếng nói của họ trước khi đưa ra những quyết sách quan trọng. Ví dụ dự án bauxite ở Tây Nguyên, dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam. Giá như nó đều được các cấp lãnh đạo lắng nghe sớm hơn thì đâu đến nỗi có kiểu Tập đoàn Than - Khoáng sản cách đây không lâu muốn "nhường khéo" phần đầu tư cầu, đường cho ngành giao thông (ngân sách Nhà nước) làm thay. Trong khi nếu không có dự án khai thác khoáng sản kia, thì còn lâu ngân sách Nhà nước mới chấp thuận làm đường, cầu chịu tải trọng cho những chuyến xe đặc chủng chở quặng không giống ai. Mà đã làm cầu nhiều như thế thì không khoản lãi nào của dự án bauxite bù nổi. Và Nhà nước không biết khi nào mới có thể thu hồi vốn, nói chi có lãi?

Tôi muốn nhắc lại câu chuyện cách đây cũng 4 năm, đó là việc Quốc hội không phê chuẩn Dự án Đường sắt cao tốc Bắc - Nam với tổng dự chi là 56 tỷ USD. Hồi đó, tuy không ở thế áp đảo nhưng có 42% số Đại biểu Quốc hội có mặt không tán thành. Dự án đường sắt trên cao Cát Linh - Hà Đông (Hà Nội) chỉ sau 2 năm đã đội giá 62% cho phép chúng ta đặt câu hỏi, nếu dự án Đường sắt cao tốc được phê chuẩn thì con số dự chi 56 tỷ USD sẽ đội giá lên bao nhiêu khi mà gần 20 năm sau dự án mới hoàn thành.
Tôi được biết ngay hồi Quốc hội họp khi bàn về dự án Đường sắt cao tốc Bắc - Nam VnExpress cũng đã thăm dò ý kiến bạn đọc và sau gần một tháng, 36,3% ý kiến (khoảng trên 25.000 người) không đồng tình làm và 35,8% cho rằng nên để vào thời điểm khác. Phải chăng, kênh thông tin phản ánh dư luận đã có tác động tốt cho các vị đại biểu?

Một khi dân và chính quyền có sự đồng thuận cao thì có lẽ đó sẽ là thước đo của dân chủ.

Thư gửi ông Vũ Khiêu

 Hoàng Kim 

Ảnh bên: Báo Thể thao Văn hóa  viết: Giáo sư, anh hùng lao động Vũ Khiêu là một trong những biểu tượng sống của Việt Nam. ( Xem tại đây!) Tại lễ mừng thọ 95 tuổi của giáo sư do Bộ VHTTDL  tổ chức, giáo sư được nguyên Tổng Bí thư Đỗ Mười viết tặng câu đối “Hai bàn tay trắng không vương bụi/ Một tấm lòng son ở với đời”; Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng tặng Giáo sư câu đối “Triết gia trong cách mạng/ Nghệ sĩ giữa anh hùng”



Tôi thức dậy trong cơn đau nửa mặt vì chứng xoang trong những ngày trở tiết, nhận được tag (đánh dấu) bài chia sẻ có thêm phần bình nhỏ của một người bạn học cũ thời đại học, hiện đang ở Mỹ (Hoahong Xukhac), về một chuyện kinh thiên động địa, mà tôi nghĩ rằng, nếu không phải ở cái thời mạt pháp này, thì thật khó mà tin một vị Giáo sư tiếng tăm lẫn tai tiếng lẫy lừng như ông, có thể hạ bút để viết tựa cho một cuốn sách có tên là "Truyện Kiều Nguyễn Du với tiếng Việt hiện đại, phổ thông, đại chúng và trong sáng" do Đỗ Minh Xuân khảo dịch - nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin in năm 2012. Sau khi đọc hết các thông tin liên quan, tôi chỉ biết dùng câu nói của nhà văn Nguyễn Quang Thân mà thốt lên rằng: Một hành động vô đạo!

Việc một tác giả vô danh, tự bốc mình với hơn 1.000 đơn vị từ tự sửa trong Truyện Kiều là "hay hơn Nguyễn Du", tôi chả quan tâm làm gì cả. Vì những người như thế ở Việt Nam ta không thiếu, nhất là cái đám văn sĩ mậu dịch nửa mùa, cho vài xu rượu vào người, còn tự tâng hay hơn cả Nguyễn Du, Puskin, Banzac... là thường. Nhưng tôi té ghế vì cái tựa sách mang tinh thần húy lạo cổ võ của ông cho tập sách "kinh hồn" kia của ông, một giáo sư với nhiều "công trạng" tai tiếng chẳng kém một nhân tội của lịch sử, mà mai này, con cháu sẽ nhìn thấu rõ, ví như công trình "bài văn bia kiểu bia về Quang Trung dán đè lên thơ Hồ Chí Minh ở Núi Quyết, hay chuyện mới đây thời trang 2014 ông này lại “giáng bút” (?) ở Bình Đà..." (Lời nhà văn Nguyễn Quang Thân).

Thưa ông giáo sư, Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du là một di sản của dân tộc chúng ta. Trải qua mây trăm năm trồi sụt, nó càng long lanh hơn, diễm tuyệt hơn vì sự 'trong sáng" vốn có của nó, chứ chẳng cần những người như ông và tác giả cuốn sách kia làm theo chỉ đạo hay định hướng nào đó thì nó mới được/bị trong sáng về tiếng Việt. Giá như, là một giáo sư, ông hiểu được rằng, tất cả những từ Hán-Việt còn lại trong bản Truyện Kiều, là những đơn vị từ không thể thay thế, vì nó là những điển tích, điển cố v.v... thì ông đã không hạ bút tự làm nhục mình như vậy. Việc một đại thi hào lỗi lạc như cụ Tố Như, đã dùng Nôm văn [một thứ chữ Quốc ngữ đầu tiên của dân tộc này] để viết, mà không dùng Hán văn để chuyển Đoạn Trường Tân Thanh sang thơ cho người Việt đọc, là cả một cái "tinh thần dân tộc" không chờ một nghị quyết hay định hướng nào cả. Đến như ai kia còn phải thốt lên rằng, "Truyện Kiều còn thì tiếng Việt còn...", thế mà...

Tôi viết lá thư này gửi cho ông và đăng tải công khai trên Facebook cá nhân, là để kêu gọi ông cũng công khai tự hủy lời tựa của mình cho cuốn sách mang "hành động vô đạo" kia, nếu ông còn chút liêm sỉ trí thức nhỏ nhoi nào đó.  Kính chúc ông sức khỏe để bớt đi sự hồ đồ như ông vẫn hay làm!

Chu Giang Phong, giờ Dậu, ngày 26.4.2014

Tác giả gửi Quê Choa
Bài viết thể hiện văn phong và quan điểm riêng của tác giả

Tư cách trí thức Việt Nam

Phạm Thị Hoài
Theo FB Đỗ Trung Quân  
Nhà văn Phạm Thị Hoài
Phạm Thị Hoài: Bài nói chuyện này tôi không muốn phổ biến rộng hơn phạm vi của buổi toạ đàm tháng Mười 2000 tại Berlin, và đương nhiên đã không cho phép sử dụng và đăng tải tại bất cứ nơi nào. Song vì những hiểu lầm nhất định, tạp chí Cánh Én đã đăng bài này tháng 4/2001 và tổ chức thảo luận trên diễn đàn liên mạng Trí thức Việt Nam. Vì bản chuyển từ băng ghi âm do Cánh Én thực hiện và không hề thông qua tác giả có vô số sai sót, tôi đành tự ghi lại bài nói chuyện này để có một tư liệu đúng. Ðó là lí do duy nhất về phía tôi cho việc đăng tải mà trước sau tôi vẫn không muốn…

*************
Vấn đề tôi muốn đặt ra ở đây rất đơn giản, xin những vị có ý chờ đợi ở một nhà văn những tư tưởng cao siêu, phức tạp thể tất cho. Tất nhiên là mọi vấn đề của hiện thực Việt Nam đều rất phức tạp. Nhưng tôi nghĩ rằng, cái cách dễ dàng nhất, láu lỉnh nhất để khỏi phải đối mặt với cái hiện thực này chính là làm cho nó phức tạp hơn bản thân nó. Mà văn nghệ sĩ và trí thức Việt Nam có một căn bệnh trầm kha là, khi sự vật dường như không thể giải quyết nổi theo các tiêu chí của nho sĩ, hiệp sĩ hay chiến sĩ thì nó lập tức được nhìn theo nhãn quang của phương sĩ, hay đạo sĩ. Ðấy là một thứ nhãn quan tất nhiên rất thú vị và vô cùng phức tạp, thú vị và phức tạp tới mức cho phép người ta có thể mải mê trong chính nó, và bản thân hiện thực chỉ còn là cái cớ rất phụ mà thôi. Nhưng chúng ta sẽ trở lại cái hiện thực này ở một đoạn sau. Bây giờ tôi chỉ xin nói trước là, trong buổi hôm nay chúng ta sẽ cố gắng giản dị và sáng tỏ trong suy nghĩ của mình.

Xuất phát điểm của vấn đề mà tôi muốn đặt ra cũng rất giản dị

Sau ít nhất là hai ngàn năm có một cộng đồng Việt, một dân tộc Việt, một văn hoá Việt, một quốc gia Việt, và sau ít nhất là hai trăm năm có một lãnh thổ Việt như ngày nay, chúng ta vẫn là một nước nghèo và lạc hậu vào hạng nhất thế giới. Nhưng vấn đề không phải chỉ ở chỗ nghèo và lạc hậu. Nếu chỉ như vậy thì tôi còn chưa thấy có gì đáng sợ lắm.

Vấn đề một là ở chỗ: chưa bao giờ chúng ta không như thế. Từ khi tôi sinh ra đã như vậy. Từ khi cha mẹ, ông bà tôi sinh ra đã như vậy. Từ khi các cụ tôi sinh ra cũng như vậy. Khi các kỵ tôi sinh ra thì thế giới lúc đó chỉ là Trung Hoa và Ấn Ðộ, nhưng bảng xếp hạng thì vẫn thế, không có gì thay đổi. Nước Hy Lạp chẳng hạn là một nước hiện nay đang nghèo nhất cộng đồng Châu Âu, nhưng không phải bao giờ cũng thế. Nước Nga cũng đang vô cùng bê bối, nhưng không phải lúc nào cũng thế. Chỉ có nước Việt là chưa bao giờ không như thế mà thôi. Tôi thậm chí không dám nghĩ tiếp rằng, khi cháu tôi, hoặc chắt tôi sinh ra, chúng ta vẫn không thoát được cái kiếp đội sổ như vậy. Sở dĩ tôi phải nói hơi dài về vấn đề này, vì nó là một yếu tố quan trọng trong việc hình thành tính cách và tư cách của người Việt nói chung và người trí thức Việt nói riêng. Ta hãy hình dung, nếu một anh học trò trong suốt cuộc đời đi học của mình không bao giờ không đứng cuối lớp, như một cái dớp không thay đổi, thì đến một lúc nào đó ý chí phấn đấu của anh ta, nếu anh ta có một ý chí, cũng phải tiêu tan.

Hai là, nếu câu chuyện chỉ dừng ở chỗ chúng ta là một nước nghèo và lạc hậu mà thôi thì tất nhiên vẫn là một câu chuyện buồn, nhưng chưa đến nỗi bi đát và vô vọng. Bởi lẽ – chỗ này tôi cũng phải nói thẳng, vì chúng ta đang sống ở một nước không nghèo và không lạc hậu tí nào là nước Ðức – có thể nói rằng sự giàu có và văn minh tiến bộ cũng đẻ ra những nỗi buồn rất đặc trưng của nó, cũng đẻ ra sự bi đát của nó, chứ không phải chỉ riêng nghèo và lạc hậu mới buồn và bi đát. Ta vẫn thường xuyên thấy những công dân của cái thế giới văn minh và giầu có này tìm cách giải toả những nỗi buồn của họ, giải toả những bi kịch của sự thừa thãi vật chất cũng như của sự tiến bộ với tốc độ rất nhanh chóng của cái xã hội hiện đại của họ bằng cách tìm về những xã hội còn mông muội, còn bán khai, còn nghèo khó, và coi đó là một câu trả lời nhất định, một alternative. Tất nhiên chúng ta có thể mỉm cười và coi đó là một thứ lãng mạn, một căn bệnh quí phái, nhưng không thể bác bỏ nó được. Chỉ có điều, hiện thực Việt Nam thậm chí không phải là chỗ thích hợp để cái thế giới thứ nhất đó chữa chạy những cái căn bệnh quí phái của mình. Bởi vì ngoài cái nghèo và lạc hậu, thì đến đầu thế kỷ 21 này xã hội Việt Nam còn là chỗ hội tụ của những dịch bệnh dường như vô phương cứu chữa khác mà bao trùm lên tất cả là một khái niệm, tôi đặt tên khái niệm đó là sự bất an. Với một nhà văn thì đương nhiên sự bất an trong tinh thần và tâm hồn là mối quan tâm chính. Theo cách nhìn của tôi, thì sức mạnh của một xã hội là khả năng đem lại cho các thành viên của nó cảm giác an toàn và yên tâm nhất định. Người ta có thể nghèo, nhưng nếu người ta có được một cảm giác an toàn nhất định, điều đó quan trọng hơn. Nếu không có cảm giác ấy thì người ta chỉ có thể miễn cưỡng sống tạm cuộc đời của mình và đương nhiên không có một động cơ nào đủ mạnh để sống tiếp cuộc đời của những thế hệ trước, sống trước cuộc đời của những thế hệ sau và sống chung cuộc đời của những kẻ cùng thời. Nói như thế thì xã hội Việt Nam là một tập hợp tạm bợ, rời rạc và hoàn toàn không hữu cơ của những cá nhân hoang mang và bất ổn.

Về xuất phát điểm là như vậy, vấn đề đặt ra là trong cái số phận dường như là vĩnh viễn hẩm hiu đó của dân tộc ta thì người trí thức tham dự như thế nào ? Nói một cách khoa trương và có lẽ tương đối sáo thì người trí thức Việt Nam chịu trách nhiệm gì về cái số phận chung ấy của cả một dân tộc ? Cho đến nay, chúng ta đã nghe, có thể là đã nghe đến thuộc lòng, những lời đáp vô cùng rõ ràng về việc này. Việc vì ai, do ai mà nước ta đáng buồn như vậy. Có hai câu trả lời rõ như ban ngày: một là do khách quan, hai là do chủ quan.

“Thằng khách quan”, tôi xin lỗi là phải dùng một từ như vậy, bởi vì trong tiếng Việt thì kẻ có tội rất to như thế phải bị gọi là thằng. Thằng khách quan nó có vô số hoá thân và đều được gọi tên rất rành mạch: lúc thì đó là thằng lịch sử, lúc thì đó là thằng bối cảnh, thằng hoàn cảnh, thằng tình hình chung, lúc thì đó là thằng ngoại xâm, thằng thế lực thù địch, thằng thực dân đế quốc, thằng thiên tai địch họa … Nếu nghe như vậy thì người ta có cảm giác là: bao nhiêu thằng khách quan đểu cáng nhất đều hùa nhau vào ám dân tộc ta cả. Như vậy thì chẳng có lý do gì hy vọng và chẳng có một cuộc toạ đàm nào, một cuộc hội thảo nào cần thiết nữa. Và nếu ai tin vào lời tiên đoán của ông giáo sư Harvard là ông Huntington trong cuốn sách cách đây mấy năm rầm rộ, cuốn Cuộc Chiến Văn Hóa, rằng Việt Nam sẽ là địa bàn xung đột để chiến tranh thế giới lần thứ ba giữa Mỹ và Trung Quốc xảy ra, thì quả nhiên là chúng ta đáng tuyệt vọng hoàn toàn.

Về chủ quan, người Việt Nam không có truyền thống đem cả một dân tộc ra mà tự phê bình. Một trong những lý do vì sao như vậy cũng là ở chỗ, khi người ta đã suốt cả một số phận luôn luôn đội sổ thì lòng tự tin thực sự chẳng còn gì lớn lắm. Ðấy là tôi muốn nói đến một lòng tự tin thực sự, chứ không phải cái thứ tự tin theo kiểu vừa đánh võ mồm vừa run trong lòng, hoặc là thứ tự tin lưu manh, cứ kích nhau lên để hòng vụ lợi cho mình. Rõ ràng là tự phê bình đòi hỏi một lòng tự tin lớn. Tôi cứ nhìn cái cách tự tra vấn mình, tự hành hạ, tự truy tội, tự xỉ vả mình của một dân tộc như dân tộc Ðức này mà phải nhận ra rằng: phải là một dân tộc đã đạt được nhiều thành tựu đến mức nào mới dám làm cái việc cũng rất ư quí phái là tự phê bình mình như vậy… Vậy dân tộc Việt trọn gói thì không có lỗi gì đáng kể, nhưng một bộ phận, bộ phận đầu sỏ của nó thì bao giờ cũng luôn luôn là đầu mối của mọi tai họa. Bộ phận đó, như chúng ta thường xuyên được nghe nói, bao giờ cũng là chính quyền, là lực lượng thống trị… Lúc thì chính quyền Bắc thuộc, lúc thì là vua quan nhà Nguyễn chịu trách nhiệm, lúc thì chính quyền thực dân Pháp chịu trách nhiệm, lúc thì bè lũ Mỹ-ngụy. Và bây giờ, không có chính quyền nào khác hơn là chính quyền cộng sản, thì chính quyền cộng sản chịu trách nhiệm. Bảo đúng thì tất nhiên là đúng. Nhưng như vậy có kỳ cục lắm không? Chẳng lẽ trước năm 1945 nạn đói xảy ra là do phong kiến thực dân, còn bây giờ nạn đói xẩy ra là do cộng sản hay sao? Chẳng lẽ cái thói chạy chọt, vây cánh, cửa quan, cửa quyền, bợ đỡ… rất nổi tiếng từ thời cụ Ngô Tất Tố cũng tại cộng sản hay sao? Chẳng lẽ văn chương Việt Nam cả một thế kỷ 15 chỉ được một ông Nguyễn Trãi, cả một thế kỷ 16 hầu như cũng toàn nhạt nhẽo và trung bình cả thì cũng tại cộng sản hay sao? Một trong những nhà phê bình văn học sắc sảo nhất của Việt Nam ở hải ngoại, anh Nguyễn Hưng Quốc, hiện là giảng viên của trường Ðại học Victoria tại Úc, cách đây 10 năm có viết một cuốn sách nhan đề Văn Học Việt Nam Dưới Chế Ðộ Cộng Sản. Trong đó anh đi tìm câu giải thích cho tình trạng kém cỏi tẻ nhạt của văn học miền Bắc trong những vấn đề của chế độ xã hội chủ nghĩa và hệ thống lý luận mác-xít. Ðiều đó tất nhiên có nhiều phần đúng, nhưng chưa đủ. Những năm sau này anh Nguyễn Hưng Quốc đi đến một nhận xét hết sức khổ tâm là văn học Việt Nam ở hải ngoại tồn tại ở các chế độ dân chủ, tự do, hoàn toàn không phải dính líu đến hệ lý luận mác-xít, hệ kiểm duyệt cộng sản, hoàn toàn không liên quan đến bộ máy tuyên truyền chính trị chính thống, nhưng cái văn học ấy cũng không khá gì hơn, cũng trì trệ, lạc hậu, bảo thủ và tẻ nhạt. Tất nhiên là tẻ nhạt theo một kiểu khác. Vậy lời đáp nằm ở đâu?

Việc phê phán cái xã hội nghèo đói, loạn tặc, nhiễu nhương, tạm bợ, không có phương hướng ở Việt Nam, tất nhiên có thể gắn với việc phê bình chính quyền lãnh đạo. Thế cái xã hội của người Việt ở ngoài nước, tại cộng đồng hải ngoại, không có mặt sự lãnh đạo của chính quyền cộng sản mà cũng đủ những phẩm tính tương tự thì chúng ta biết phê phán trên cơ sở nào? Rõ ràng có những vấn đề thuộc về văn hoá Việt Nam, những vấn đề nghiêm trọng, không thể qui vào một chính thể, tập đoàn hay đảng phái thống trị nào, nó là những hằng số xuyên suốt cả số phận dân tộc Việt Nam, bắt đầu thậm chí từ Lạc Long Quân, nếu như có ông ấy và bà Ấu Cơ. Và nếu đã mở hồ sơ văn hoá Việt Nam ra mà xét thì có thể nói là ở ngay trang đầu chúng ta đã gặp một thành phần không thể không gặp, đó là trí thức Việt Nam.

Bản thân tôi không dám làm cái việc là điều tra số phận dân tộc bằng cách đi truy tìm phần dính líu của từng cá nhân người Việt, trí thức hay không trí thức thì cũng thế. Nói chung nhiệm vụ nhà văn của tôi không nằm ở chỗ đi qui trách nhiệm cho ai. Vả lại, trong rất nhiều tình huống thì câu hỏi ai có tội, ai có lỗi, là không thể giải đáp trọn vẹn được. Nhưng việc tất yếu mà một nhà văn phải làm ở thời nào cũng thế là quan sát, và nếu có thể thì khám phá những khía cạnh mà anh ta cho rằng còn mờ khuất của con người và cuộc đời. Nhưng không một nhà văn nào khi làm việc đó có thể ôm đồm cả thế gian mà quan sát và khám phá được. Bản thân tôi, do hoàn cảnh gia đình cũng như môi trường đào tạo, môi trường sống, môi trường sáng tác và làm việc, tôi không thể làm một việc gì khác hơn là quan sát và khám phá giới trí thức. Tôi không có thẩm quyền gì để có thể phát biểu, chẳng hạn về tư cách của người nông dân hay thợ thuyền Việt Nam. Tôi không có một hiểu biết gì đáng kể về những điều đó. Song trí thức Việt Nam là chủ đề của hầu hết các sáng tác của tôi. Vì vậy mà có một buổi nói chuyện như thế này. Tôi không nghĩ rằng mình có thể vạch ra được một đường hướng nào. Việc duy nhất mà tôi có thể thử làm là khắc hoạ diện mạo của trí thức Việt Nam. Bản thân việc này là một đề tài mà một cá nhân không kham nổi. Hôm nay tôi thử trình bày về hai tư cách mà theo tôi là đáng để ý, đó là: “tư cách chính thống” và “tư cách học trò”.

Bây giờ phải xin nói trước để chúng ta dễ đồng ý với nhau về khái niệm là: một định nghĩa hoàn hảo về trí thức rõ ràng không thể có được, ngay cả đối với hoàn cảnh còn tương đối dễ bao quát như hoàn cảnh Việt Nam. Chúng ta tạm quy ước với nhau là khi nói tới trí thức Việt Nam ở đây là nói tới những người mà do học thức, trình độ, môi trường sống, thói quen, hoặc thậm chí do ngẫu nhiên cũng được, mà hoạt động trí tuệ và tinh thần là thường trực, hoặc chủ yếu, hoặc đóng một vai trò đáng kể.
Bây giờ tôi xin nói về tư cách chính thống của trí thức Việt Nam

Một người bạn vong niên của tôi ở Hà Nội, ông Nguyễn Kiến Giang, gần đây có đưa ra một khái niệm là “tính cách phò chính thống của trí thức Việt Nam”. Tôi thì gọi đó là tư cách quan văn, theo cái mô hình trị nước là một ông vua có thể u mê, có thể anh minh, hai bên tả hữu là quan văn và quan võ. Tôi gọi tư cách chính thống của trí thức Việt Nam này là “tư cách quan văn”.

Chúng ta hãy xem lại lịch sử. Nếu như bỏ qua cái thời kỳ mông muội, khi người săn bắn giỏi nhất, bắt cá khéo nhất, thắng nhiều cuộc vật nhất và có thể cũng có nhiều con nhất vì được nhiều đàn bà ái mộ nhất, một người như thế được đứng đầu một cộng đồng Việt, nếu bỏ qua thời kỳ đó thì chúng ta có ngay mười mấy thế kỷ toàn trị của giới có học. Khi đó là giới sĩ, một thời gian dài là giới tu sĩ, sau đó tuyệt đối là giới nho sĩ. Chế độ khoa cử với chức năng là một hệ thống đào tạo và tuyển chọn cán bộ và nhân viên nhà nước, đã tự động ghép học thức, tri thức và quyền lực thành một cặp bài trùng. Tri thức vừa là con đường dẫn đến quyền lực, vừa là cách thực hiện quyền lực. Không có gì để nghi ngờ nữa, giới sĩ phu Việt Nam trong lịch sử là giới cầm quyền, hay ít nhất cũng là giới thừa hành quyền lực. Nói theo từ hiện đại thì toàn bộ guồng máy nhà nước Việt Nam trong lịch sử nằm trong tay các trí thức nho giáo. Nhân đây cũng xin nói ngoài lề là cái tinh thần rất nổi tiếng và thường xuyên được ca ngợi rằng, người Việt hiếu học, cha mẹ muốn con hay chữ, yêu thầy, theo tôi một phần cũng rất đáng kể xuất phát từ tinh thần yêu địa vị và trọng quyền lực. Nếu chữ nghĩa không mở ra được một triển vọng thơm tho như vậy, một người đi học thi đỗ làm quan thì cả họ được nhờ, tôi tin rằng cái sự hiếu học kia chắc chắn là giảm đi đáng kể.

Song câu chuyện “phò chính thống”, câu chuyện “quan văn” không chỉ dừng lại khi nho học thất thế. Công bằng mà nói thì ở một giai đoạn ngắn của lịch sử, tức là ở đầu thế kỷ 20 trong cả nước, và từ năm 1954 đến năm 1975 ở miền Nam, đã có một cơ hội để cặp bài trùng trí thức và quyền lực có thể tách nhau ra được, và quả thực cũng có tách nhau ra phần nào. Nhưng đấy là một khoá học tiếc thay rất ngắn, quá ngắn để trí thức Việt Nam vượt ra khỏi cái vòng kiềm toả và tự kiềm toả bằng quyền lực chính trị để trở thành một lực lượng độc lập như giới trí thức ở các xã hội dân chủ hiện đại. Chúng ta có thể coi những vận động cải cách xã hội và dân trí ở Việt Nam đầu thế kỷ 20 là độc lập với chính quyền nửa phong kiến nửa thực dân đương thời. Và quả nhiên có một tầng lớp trí thức văn nghệ sĩ tự do, tức là không ăn lương của nhà nước, không hưởng bổng lộc của chính quyền, không phải là các công chức, viên chức, cán bộ trong bộ máy cai trị, một tầng lớp như vậy quả nhiên là có xuất hiện, điều này cũng lặp lại ở miền Nam trong khoảng thời gian 1954-1975. Thế nhưng lịch sử đã quyết định diễn ra theo chiều hướng là tự lặp lại. Bi kịch của một người như Phạm Quỳnh là bi kịch của một trí thức xuất thân hoàn toàn độc lập, có đủ mọi cơ hội và đủ uy tín để tồn tại như một tiếng nói, một uy tín tinh thần, một trọng lượng xã hội độc lập hẳn hoi, nhưng cuối cùng cũng không vượt qua nổi sự mê hoặc của quyền lực chính thống. Tất nhiên Phạm Quỳnh trở thành thượng thư Bộ Lại trong triều Nguyễn với một hy vọng là mượn những phương tiện chính trị mà hành cái đạo của mình. Thế nhưng, ông Tây học Phạm Quỳnh vậy là cũng hành động không khác gì ông Khổng Tử. Khổng Tử chẳng làm được điều gì khi còn đang tại chức. Khổng Tử chỉ có đánh xe đi bát phố, nghe nhạc và bình phẩm về đàn bà, về cái hoạ đàn bà thì đúng hơn, khi tại chức. Và Phạm Quỳnh cũng chẳng làm được gì cho cái đạo của mình trong suốt thời gian làm bộ trưởng như vậy, và Phạm Quỳnh có lẽ còn lâu mới là người trí thức Việt Nam cuối cùng vừa ghét quyền lực, vừa mong được phục vụ quyền lực như vậy.

Từ năm 1945 ở miền Bắc Việt Nam và từ năm 1975 ở toàn đất nước, có thể nói rằng câu chuyện của cặp bài trùng trí thức và quyền lực lại được kể tiếp với những tình tiết thực ra là giống hệt như trong lịch sử. Chỉ có pha thêm những màn gay cấn đặc trưng cho cái thời đại này mà thôi. Tôi cho rằng chỉ có những người rất ưa sơ đồ hóa các hiện thực mới kết luận rằng trong xã hội cộng sản hay xã hội chủ nghĩa không có chỗ cho trí thức. Không phải như vậy. Nó chỉ không có chỗ cho các trí thức bất đồng quan điểm, bất đồng tư duy mà thôi. Một xã hội của đồng chí tất nhiên không trải chiếu hoa cho những kẻ bất đồng chí. Song điều đó không có gì là mới mẻ, không phải là đặc sản riêng của chuyên chính vô sản, mà của bất kỳ một nền chuyên chính nào. Một trí thức từng là đồng chí như Nguyễn Trãi khi thành bất đồng chí tất nhiên cũng phải chịu cái hoạ tru di tam tộc. Và một nhà văn tài hoa từng được coi là thần tượng của sự ngông nghêng, thách thức như Nguyễn Tuân thực ra cũng có thể so với Nguyễn Du: bất mãn thì có bất mãn, bất đồng thì có bất đồng, nhưng cả hai dù miễn cưỡng hay tự nguyện, cuối cùng cũng để cho chính quyền trọng dụng mình. Nguyễn Du đóng vai đại sứ đi công cán ở nước ngoài, một chức vụ thực sự là không thấp hèn gì. Nguyễn Tuân cũng vậy. Hồi sinh viên tôi thường tự hỏi: Tại sao lại như thế? Phải tay tôi thì không bao giờ chịu để mình ở cái thế há miệng mắc quai như vậy. Nhưng khi đó tôi còn chưa hiểu gì về cái thế phò chính thống, cái thế quan văn của trí thức Việt Nam, một cái thế quả nhiên là rất há miệng mắc quai.

Cuộc cách mạng vô sản ở Việt Nam thực ra là một cuộc cách mạng hoàn toàn do giới trí thức lãnh đạo, còn quần chúng cách mạng thì thời nào cũng vậy, là đám đông, và đám đông trong một nước nông nghiệp tất nhiên là nông dân. Cách mạng vô sản ở Việt Nam là một cuộc cách mạng do một nhóm trí thức lãnh đạo một đám đông nông dân tranh đấu cho quyền lợi của một giai cấp khác, đó là giai cấp công nhân. Nếu chúng ta nói như vậy thì việc các quyền lợi dẫm lên nhau, sự không đồng bộ của nhân sự và khả năng phản bội lẫn nhau của những bên tham gia đã được định trước.

Song ở đây tôi chỉ muốn nói về sự tham gia của trí thức văn nghệ sĩ Việt Nam ở buổi ban đầu của cuộc cách mạng, rồi khi cách mạng quay ra ăn thịt những đứa con đẻ của mình, và bây giờ, khi rõ ràng là cách mạng đã về hưu. Mối tình giữa chủ nghĩa cộng sản và trí thức, nhất là trí thức cánh tả trên toàn thế giới, là một mối tình phức tạp, đẫm nước mắt và đẫm máu. Nhưng tôi dám nói rằng chính cái cuộc tình hết sức nồng nhiệt và lãng mạn với lực lượng trí thức và văn nghệ sĩ Việt Nam thuở ấy đã chắp cánh cho cách mạng, khiến cho nó không chỉ là một cuộc khởi nghĩa của nông dân, hay một cuộc bạo động của thợ thuyền.

Ðiều gì diễn ra khi cách mạng không chỉ còn là một ý tưởng và một lí tưởng, mà đã trở thành một hiện thực, một chế độ, một guồng máy khổng lồ? Tôi xin trích ra ở đây một vài dòng trong nhật ký của Trần Dần năm 1958, vào cái thời điểm mà người ngoài tưởng là cuộc nổi dậy trong văn giới Việt Nam, được biết đến dưới cái tên Nhân Văn Giai Phẩm còn rất là sôi sục. Ông ghi ngày 08-01-1958 như sau:

Tin chạy xì xầm xung quanh rất ghê gớm. Rằng báo Văn là một cái rớt của Nhân Văn, rằng nhà xuất bản hội nhà văn bị lái, rằng Câu Lạc Bộ thành nơi hoạt động của bọn Nhân Văn. Tóm lại, bọn Nhân Văn ấy lọt vào tổ chức của Hội Nhà Văn, chúng ra tay chèo lái một cách “tinh vi”… Sự thật ra, bọn Nhân Văn ấy, non năm nay họ đã theo một cái chính sách gì? Có thể tóm chính sách của họ là: sợ, cầu an, cố đi gần lãnh đạo, dao động, chán nản… Một ngón tay Nhân Văn cũng không có. Non năm nay họ đã nằm bẹp cả xuống, vắt tay lên trán, suy nghĩ như các nhà hiền triết cả rồi. Họ có còn cái khao khát chiến thắng của những người tiến bộ nữa đâu ? Nói đúng ra, họ vẫn mong sự tiến bộ sẽ thắng. Song họ mong nó sẽ thắng bằng một cách ích kỷ, tức là bằng bàn tay thúc đẩy của kẻ khác hơn là bàn tay họ… Vậy đỡ nguy hiểm hơn… Giá lãnh đạo thuyết phục, họ sẽ có cơ giác ngộ, trở nên con nhà nết na nữa cũng nên. Ðằng này lãnh đạo cứ cái chính sách ục, thụi vô lý mãi! Họ càng tủi thân và thất vọng… Tôi biết họ chỉ mong nhất một điều là: “mong thánh đế hồi tâm?”.

Những dòng ấy được viết ra do một trong những người được coi là cứng cổ nhất trong Nhân Văn Giai Phẩm là Trần Dần. Tôi xin lưu ý những khái niệm như “cố đi gần lãnh đạo”, “giá lãnh đạo thuyết phục”, “mong thánh đế hồi tâm”. Tôi cho rằng không cần phải nhiều lời nữa để mô tả cái tính cách phò chính thống này của văn nghệ sĩ trí thức Việt Nam. Nếu có một trí thức thực sự li khai với quyền lực, li khai với quyền lực không lấy gì làm đẹp đẽ lắm của chế độ cộng sản, thì phải có mười trí thức đang nằm chờ ngày “thánh đế hồi tâm” và sẽ có một trăm trí thức không làm gì khác hơn là để cho cái chính quyền ấy trọng dụng mình.

Mao Trạch Ðông trong bài nói chuyện nổi tiếng ở Thiên An có tuyên bố thẳng thừng: “trí thức là cục phân”, song người am hiểu hiện thực của chủ nghĩa xã hội phải nói rằng, trí thức cũng là cục vàng. Những cục vàng ấy là báu vật nằm trong tay những nhà cầm quyền. Ở một địa vị như vậy thì có lí do gì mà mong thay đổi! Người ta có thể gọi đó là cái hèn, cái nhu nhược, cái cầu an. Tôi gọi đó là cái nghiện. Nghiện chính thống. Nghiện suốt cả một lịch sử thì không dễ gì một vài ngày mà cai ngay được. Người nghiện thì ít khi trách cái sự nghiện của mình mà có chăng chỉ đổ tội cho cái làm mình nghiện. Chúng ta phải buộc lòng đi đến một kết luận: khi tự đồng nhất mình ở mức độ cao như vậy với giai cấp thống trị, bất kể là giai cấp nào, thì cái bộ phận ưu tú nhất của dân tộc Việt Nam là trí thức Việt Nam mặc nhiên phải đánh mất cái thôi thúc cải thiện, thay đổi và cải cách xã hội. Một ông trí thức nho giáo làm quan tất nhiên là không bao giờ nảy ra sáng kiến chống nạn mù chữ trong đám dân đen. Bởi lẽ ông ta chỉ hơn họ và được làm quan nhờ có mấy trăm chữ ở trong bụng. Một ông nhà thơ phụ trách Ban văn hoá văn nghệ tất nhiên không khuyến khích những thứ thơ văn mới lạ, bởi lẽ nếu thiên hạ đi say mê thứ văn thơ mới lạ đó thì thơ ông ta ai đọc? Kinh nghiệm của chính bản thân tôi ở trong nước, với tư cách là một nhà văn hiện nay không được phép công bố tác phẩm ở trong nước, là: Chưa có một ông Ðảng hay một ông công an nào có cơ hội đọc duyệt tác phẩm của tôi cả. Bởi vì trước khi các vị đó sờ được đến bản thảo của tôi thì các đồng nghiệp của tôi ngồi ở những vị trí rất nhiều quyền lực đã kiểm duyệt hộ chính quyền từ khuya rồi!

Bây giờ tôi xin nói đến tư cách học trò của trí thức Việt.

Thực ra dân tộc Việt không toàn phải tiếp xúc với những kẻ đến từ một nền văn minh cao và mạnh hơn hẳn. Láng giềng của nước Việt một thuở, như chúng ta đã biết, là Chiêm Thành, Ai Lao, Phù Nam, Khơme, Xiêm La, Chà Và, Nhật Bản… Ðương nhiên người Việt cũng tiếp thu điều này, điều nọ trong quá trình giao lưu văn hoá với họ… Trong tiếng Việt ta có thể tìm thấy những dấu tích đó. Thế nhưng, chúng ta có thể lấy hẳn của người Chiêm Thành một giống lúa, lúa chiêm, mà chả buồn học hỏi gì nhiều ở văn hoá và ngôn ngữ của họ… Chúng ta lấy biết bao nhiêu điệu nhạc buồn của họ vào chính cái quan họ Bắc Ninh nổi tiếng của chúng ta, khiến cho cái làn điệu dân ca đó trở nên có thể nói là buồn nhất trong các làn điệu dân ca của miền Bắc nói chung, lúc đó miền Bắc là cái nôi văn hoá Việt và lúc đó Việt Nam chỉ dừng lại ở miền Bắc. Chúng ta lấy của họ như vậy mà chả buồn học hỏi điều gì ở họ, không buồn nghiên cứu gì về họ và thậm chí dường như chúng ta chôn phắt họ đi mà không tiếc nuối gì hết.

Như vậy, ở cái thế của kẻ mạnh, hoặc ít nhất ở cái thế của kẻ bằng vai, thì người Việt chẳng buồn học ai cả, chẳng buồn ngưỡng mộ ai cả. Thế nhưng, khi ở cái thế của kẻ yếu, của kẻ bị chinh phục, bị khinh bỉ, bị nhục nhã, thì sự học của chúng ta mới vội vã bắt đầu. Tôi có viết trong một tác phẩm về việc hầu như chẳng người Việt nào buồn biết tiếng Nhật như sau: “… người Nhật chiếm nước này chưa đủ dài để người nước này thèm tiếng Nhật. Nỗi nhục chưa kịp ngả thành lòng yêu”.

Cái sự học của trí thức chúng ta trong thế giằng xé giữa một bên là nỗi nhục, một bên là lòng yêu, là một sự học đầy mâu thuẫn, thậm chí có thể nói là bệnh hoạn, đầy những đau khổ mà bản thân tôi có thể chia sẻ nhiều phần. Ta hãy lấy ví dụ về việc học này qua cách sáng tạo chữ viết. Cả người Việt lẫn người Nhật vốn đều có tiếng nói riêng mà không có chữ viết riêng. Trung Hoa thì ngược lại, có chữ viết. Nhưng Trung Hoa không băng qua biển để đi sang Nhật mà mang chữ viết cho người Nhật. Và nói chung thì Trung Hoa là một dân tộc lục địa, họ tin ở con ngựa hơn con thuyền. Cái từ mà chúng ta dùng để chỉ họ là người “Tầu” thật ra chẳng đúng tý nào, họ là dân tộc không liên quan đến tầu bè. Trung Hoa rõ ràng không băng qua biển để cưỡng bách người Nhật phải học sách Tầu và viết chữ Tầu, mà chính là người Nhật đã tự động ngồi lên thuyền, băng qua biển đến Trung Hoa, rồi khuân một ít văn hóa Trung Hoa, trong đó có chữ viết, về nhà họ để dùng tạm trong lúc còn thiếu thốn. Cái thái độ đi học của người Nhật như vậy là một thái độ chủ động, tích cực và có sự sòng phẳng của nó. Cần thì học, thích thì học, hoàn toàn tự nguyện. Và một khi người Nhật đã mất công lặn lội như vậy để khuân về nhà từng ấy bộ chữ Trung Quốc thì họ cũng dùng hết, không vứt đi đâu bộ nào. Tất nhiên, không phải ngày một ngày hai, nhưng sau trên dưới khoảng chục thế kỷ, sau nhiều thất bại thì người Nhật cũng dùng được bộ chữ Trung Quốc trong việc ghi lại tiếng Nhật. Chữ Nhật ra đời và trụ được cho đến ngày nay trên cơ sở bộ chữ Tầu giản tiện. Một người Nhật nếu biết tiếng Tầu thì rất quý, thế nhưng nếu không biết thì họ vẫn có khả năng dùng tốt chữ Nhật của họ… Họ đã thành công trong việc đi học ở bên ngoài và làm ra được cái mà họ chưa có. Họ là hạng học trò ngoại lệ…

Còn việc sáng tạo chữ viết của người Việt diễn ra như thế nào? Người Việt chẳng cần lặn lội sang Tầu đi học, mà chính là người Tầu mang một núi khí giới, một rừng người đến trước, rồi sau đó khuân một hòm sách sang sau. Dĩ nhiên là người Việt vừa học vừa chửi, giống hệt như vừa học vừa chửi Pháp, vừa học vừa chửi Liên Xô, và bây giờ vừa học vừa chửi Mỹ. Cái sự vừa học vừa chửi này biến thiên qua nhiều cấp độ và tuỳ vào diễn biến hay triển vọng trong mối quan hệ giữa thầy và trò. Ở trong dân gian, thái độ lưỡng phân này thường bùng nổ chỉ ở thời gian đầu, sau đó có thể nói là cái gì của ta sẵn có, cái gì mà nó bắt ta phải học, dần dần cũng đồng hoá vào nhau, ở cấp độ dân dã, đôi khi không phân biệt nổi xuất xứ nữa. Thí dụ như nói dến ông bụt chẳng hạn, nào ai còn rạch ròi mà bảo rằng đấy là một ngoại kiều Ần Ðộ, mà tên thực ra phải là buddha cơ, nào có ai phải rạch ròi đến thế đâu. Nhưng trong giới trí thức thì cái thái độ lưỡng phân kia là cả một tấn bi hài kịch, trong đó có những pha đầy phi lý, những pha trái khoáy, những pha nực cười và tất nhiên là rất nhiều pha vô cùng vô duyên. Với giới trí thức Việt Nam thì chỗ này có sự rạch ròi của nó. Cái học thuyết của ông bụt không mang tên là bụt giáo mà mang tên là Phật giáo, bởi lẽ giữa chữ bụt và chữ Phật có một khoảng trống, và ngồi trong khoảng trống ấy chính là ông thầy Trung Hoa.

Việc người Việt luôn có những kẻ thù mạnh và giỏi hơn mình, và kết quả là người Việt luôn phải tiếp thu nền văn minh của kẻ thù, việc ấy vừa là một bất hạnh vừa là một diễm phúc. Rõ ràng là trên đời chẳng có cái gì không có ít nhất hai mặt của nó, chỉ có điều, sức mạnh và tầm vóc của một nền văn hoá biểu hiện ra ở chính cái chỗ nó vận động như thế nào trong sự phức tạp đa chiều đó. Nó có đủ khả năng khống chế sự bất hạnh và khuyếch trương cái diễm phúc kia lên không, hay là ngược lại. Hay là nó chẳng có một chủ trương chiến lược nào cả, cứ tiện lúc nào sướng cái hay của Tây của Tầu thì khen lấy được, học lấy được, lúc nào cáu lên thì vứt hết, dẹp hết, quay về trâu ta ăn cỏ đồng ta. Và tôi ngờ rằng sự tuỳ tiện này chính là cách ứng xử của chúng ta. Người ta có thể cho sự tuỳ tiện này một cái tên quan trọng hơn, “sự linh hoạt” chẳng hạn. Nhưng tên có hay như thế nào cũng không thể kéo cái hiện thực dở đi theo được.

Kẻ bị buộc phải đi học trong tình thế lưỡng phân mà lại tùy tiện như vậy thì đến hệ quả gì? Một trong những hệ quả là: hắn không bao giờ học cho hết chữ của thầy. Mới học được nửa trang, mới đọc được nửa trang, học đến nửa quyển sách thì cái phanh của lòng yêu nước, lòng căm thù ngoại xâm – tất nhiên đấy là một tình cảm rất chính đáng – đã chặn đứng tất cả lại và hắn nhất quyết quay ra với khẩu hiệu “tự lực cánh sinh”, hoặc phương châm “sáng tạo, ứng dụng vào hoàn cảnh Việt Nam”. Nghiên cứu đối phương chẳng hạn, khi người ta có một kẻ thù thì nghiên cứu kẻ thù để chiến thắng nó là một động cơ đáng kể để học hỏi nền văn minh của kẻ thù. Chỉ có điều tôi có cảm giác rằng sự nghiên cứu của chúng ta chỉ dừng lại ở cái mức tin tức tình báo, đại loại như cái thông tin rằng quân Nguyên Mông không thạo đường thuỷ, hay đại quân hậu cần của giặc hiện đang tắc ở đoạn nào. Chắc là cái sự học và sự nghiên cứu của chúng ta nó dừng lại ở chỗ ấy, nó khác hẳn sự nghiên cứu của cả người Tầu, người Pháp, và người Mỹ về chúng ta. Có một thực tế là các học giả Việt Nam ngày nay muốn thực sự nghiên cứu về Việt Nam thì không thể không sang Trung Quốc, Pháp và Mỹ để ngồi đọc tài liệu Việt Nam mà những nước đó đem về giữ trong các thư viện và văn khố của họ… Tôi có một người bạn, hiện nay đang lang thang ở các trường đại học Mỹ để nghiên cứu về Phan Khôi. Một hành trình hết sức vòng vo. Vì sao? Ðể nghiên cứu về Phan Khôi, anh phải đọc báo Việt Nam của những năm 30. Những báo đó, chúng ta không giữ lại đầy đủ, chúng ta không giữ lại, theo đúng tinh thần của người Việt là thời nào biết chuyện của thời đó, thời nào khoanh lại thời đó, thế hệ nào khoanh lại thế hệ đó, không dính líu gì đến thế hệ sau nữa. Nhưng người Pháp thì khuân những báo đó về Pháp, không phải chỉ khuân một bản mà khuân nhiều bản. Cái bản thừa, bản đúp, thì họ bán lại cho người Mỹ và bây giờ thì Bộ văn hoá Pháp cấp cho một nhà nghiên cứu Việt Nam một khoản tài trợ để nhà nghiên cứu Việt Nam sang Mỹ mua số báo Việt Nam đã được Pháp bán lại cho Mỹ, để nghiên cứu về một nhân vật Việt Nam đầu thế kỷ. Ðối với giới sử học Việt Nam, các công trình của cơ quan nghiên cứu Pháp, Viễn Ðông Bác Cổ, là một chỗ dựa không thể thay thế nổi. Rõ ràng là thực dân Pháp muốn chinh phục và bám trụ ở Ðông Dương và điều đó không có gì để bàn cãi cả. Ðể làm điều ấy, họ cần hiểu biết về cái xứ sở mà họ muốn chiếm giữ, hiểu biết tường tận về văn hoá, một nền văn hoá xa lạ với họ, chứ không phải chỉ là thu thập những tin tức tình báo. Chắc chắn là hoạt động của Viễn Ðông Bác Cổ được Bộ thuộc địa Pháp tài trợ … Các học giả và trí thức Pháp có thể đã là công cụ cho một mục đích không lấy gì làm đẹp đẽ lắm, song bản thân công việc nghiên cứu của họ diễn ra nghiêm túc và thấu đáo. Còn các học giả Việt Nam có thể là công cụ cho một mục đích chính đáng, song kết quả công việc của họ lại tạm bợ và nửa vời.

Xét về phương diện này thì người trí thức VN ngoại lệ nhất là Nguyễn Trường Tộ, và bản thân Tự Ðức cũng là một bậc trí thức không đến nỗi ngu đần như trong sách sử chính thống mô tả. Song như chúng ta đã biết, chương trình canh tân được Nguyễn Trường Tộ đề nghị và rất nhiều điểm cũng được Tự Ðức tán đồng không hề được đem ra thực hiện. Ða số giới cầm quyền đương thời cũng là các bậc học giả hiểu cao, biết rộng, họ có đủ lí do cần thiết để cản trở chương trình canh tân đó, mà cái lí do rằng Nguyễn Trường Tộ là người theo đạo Tây chỉ là một cái cớ.

Một mặt thì chưa học đến nơi đã sốt sắng sáng tạo, để rồi toàn đi đến những kết quả nửa vời như vậy. Mặt khác, khi chỉ còn một mình với cái đống sáng tạo dở dang không dùng được đó thì người trí thức Việt Nam mới lại thành một học trò ngoan, thậm chí rất ngoan. Ngoan tới mức thành một kẻ nô lệ, thành bảo hoàng hơn vua. Thậm chí Khổng Tử hơn cả Khổng Tử, ga-lăng hơn cả người Pháp, mác-xít hơn cả cha đẻ của mác-xít. Lúc bấy giờ cái người học trò thích sáng tạo ấy mới tự phong cho mình những danh hiệu, chẳng hạn là đại diện xứng đáng nhất của những trường phái gì gì đó, của những ông thầy gì gì đó … Khi Trung Hoa đã là Trung Hoa dân quốc, và trí thức Trung Hoa đã miệt mài ngồi dịch sách của những bậc như Rousseau, Montesquieu, thì trí thức Việt lúc đó vẫn còn chết chìm trong cái mớ “thi vân tử viết” của mình, và triều Nguyễn khi đó trưng ra những lễ nghi nho giáo còn chặt chẽ hơn cả triều đình Bắc Kinh một thuở. Ta có thể lấy chủ nghĩa lãng mạn trong văn học Việt Nam tiền chiến làm ví dụ cho việc nay.

Tất nhiên phong trào Thơ Mới và văn xuôi 1930-1945 là một bước tiến khổng lồ cho văn học Việt Nam, song thần tượng của nó, nguồn ảnh hưởng của nó từ văn học Pháp là những thứ đã diễn ra trước đó có khi cả vài thế kỷ. Cái mà ông thầy Pháp đã bỏ ra khỏi giáo trình của mình từ mấy đời thì anh học trò Việt vẫn còn nghiền ngẫm say sưa lắm, còn cái mà ông thầy ấy đang dạy ở trên lớp thì anh học trò ấy chỉ nghe có một nửa tai rồi bảo: “Cái đoạn này thì ta nên tự lực cánh sinh”. Cho đến bây giờ cái tinh thần của lãng mạn tiền chiến vẫn chế ngự trong văn chương Việt Nam hiện đại. Nếu có ai phê bình thì các vị ấy vênh mặt lên bảo rằng: “Văn chương Pháp cũng thế, dám chê cả văn chương Pháp à !?” Song những điều đang diễn ra trong văn học Pháp hiện đại thì chẳng có ai buồn học, có bảo là phải học thì các vị ấy lại bảo: “Biết cả rồi, xoàng cả thôi, cũng chả hơn gì ta đâu, mình làm có khi còn hay hơn !”. Như thế thì hỏi làm sao văn chương nghệ thuật nước ta không luôn luôn đi lạc một bước, ít nhất là một bước sau thế giới? Năm mươi năm nữa chẳng hạn, các học trò Việt lại đi mở những thứ sách của thế giới bây giờ ra, thế giới bây giờ, để học lấy học để. Ðã học như thế thì lấy đâu ra thời gian để học chính những thứ đang cùng thời với mình? Hỏi làm sao cái học đó không phải là cái học viển vông?

Thí dụ rõ rệt cho cái lẫn lộn lung tung giữa chủ động nô lệ và chủ động sáng tạo ta có thể quan sát ở các trí thức Việt khi họ đi ra nước ngoài để học hỏi. Chẳng hạn, khi ra nước ngoài học về khoa học quản lí, là thứ mà chúng ta chưa bao giờ có. Rõ ràng trước khi một nước phương Tây quyết định đầu tư vào một chỗ nào đó ở Việt Nam thì họ đành phải làm cái việc không đừng được là đào tạo, cũng như muốn bán cho ta một cái máy bay thì họ phải làm cái việc là đào tạo hộ một anh phi công, đấy là chuyện họ không đừng được. Như vậy là trí thức Việt cắp cặp đi học khoa học quản lí hiện đại. Chữ thầy được mười thì học trò nghe được một, thôi thế thì cũng là may rồi. Nhưng cái mà tôi thường xuyên chứng kiến ở những người đó là họ sẵn sàng vứt tất cả một phần đó đi, mà bảo rằng: “Úi trời, cái kiểu quản lí này không thích hợp với hoàn cảnh Việt Nam !” Cũng là có lí chứ không phải không có lí, tất nhiên là không ai đi bệ nguyên xi nước ngoài về mà dùng được, nhưng chuyện đó tôi không bàn. Tinh thần sáng tạo thì bao giờ cũng muôn năm cả. Thế nhưng cũng chính những người đó, khi trở về nước, đối mặt với những lề lối quản lí rất Việt Nam, nghĩa là rất cẩu thả, rất tạm bợ, rất mông muội, rất trung cổ, thì lại giương cái sở học của mình trong các chuyến đào tạo ở nước ngoài như vậy ra mà bảo rằng: “Tây nó làm như thế, Tây nó khác, Tây nó phải như thế … Không được thế này, không được thế kia …” Nhưng Tây nó làm như thế nào thì không còn nhớ, thế là lại đi học nữa! Xã hội Việt Nam sinh ra một tầng lớp trí thức không làm điều gì khác hơn là suốt đời đi học như vậy. Cứ đến lớp thì chê thầy, cứ về nhà thì lại nhớ thầy, xin cắp cặp theo học lại. Suốt đời đi học như vậy. Như thế thì hỏi làm sao được như người Nhật, tự làm ra chữ viết dùng được cho mình?

Chữ Nôm Việt Nam được làm ra, về xuất phát điểm thực ra không khác gì chữ Nhật, chỉ có điểm khác là nó không thành công. Muốn dùng chữ Nôm, người ta phải biết chữ Hán trước đã, rồi sau đó lại phải học thêm quy tắc cấu trúc cái chữ Hán, vốn đã rất phức tạp như vậy, vào với nhau như thế nào để nó ra cái gọi là chữ Nôm. Tôi lấy một ví dụ: muốn viết chữ “trờí” chẳng hạn, muốn viết cái tiếng ta ấy ra mặt giấy thì phải viết thế nào ?. Người ta phải biết hai chữ Hán là chữ “thiên” và chữ “thượng”, phải biết cách ghép hai chữ này vào nhau để thành một chữ “trờí”. Quả nhiên là một cái lô gích vô cùng kinh hoàng đối với hình dung của tôi, cứ làm như còn một cái “thiên” nào khác, ngoài cái “thượng” đó. Mà đã thế sao không dùng luôn tiếng Hán, chỉ có một chữ “thiên” là xong, tại sao lại hai lần tiếng Hán như thế, gộp vào nhau để ra chữ “trờí”? Trong cái công trình sáng tạo chữ Nôm ấy, rõ ràng sáng tạo là gì? – Là ghép hai cái rập khuôn vào nhau! Tôi chưa bao giờ dám tự hào về cái chữ Nôm mà theo tôi, xin lỗi quý vị ở đây, là điển hình cho tinh thần khổ dâm. Phải học cái chữ của kẻ thù thì chỉ đơn giản là khổ, nhưng học cái chữ của mình bằng cách hai lần đi qua chữ của kẻ thù thì lại bỗng nhiên sướng? Như thế chẳng phải khổ dâm thì là cái gì? Song kết cục của công trình làm ra chữ viết của ta như thế nào lại là bất ngờ lớn cho chúng ta. Chữ quốc ngữ là tác phẩm của một số cha cố Dòng Tên. Cái may của chúng ta trong câu chuyện này là những người truyền giáo có mặt ở Việt Nam một thời gian dài, có ảnh hưởng quan trọng, là các vị Dòng Tên, nổi tiếng là những trí thức tu sĩ uyên bác, có năng khiếu ngoại ngữ và có một lòng khoan thứ nhất định đối với những tín ngưỡng khác, chứ không phải là các vị của Dòng Dominique như trong trường hợp của Trung Quốc chẳng hạn.

Những căn bệnh khác của “người học trò Việt Nam” trong tình thế lưỡng phân này chúng ta có thể kể ra: Học như vậy thì không thể không mặc cảm. Ðương nhiên là phải thấy mình bé nhỏ, kém cỏi trước cái khổng lồ, phong phú và cái ưu thế của những thành tựu văn hoá khác. Tôi thực sự chưa hề được chứng kiến một trí thức hoặc văn nghệ sĩ Việt Nam nào có một lòng tự hào và tự tin đáng thuyết phục khi họ đi ra nước ngoài. Tất nhiên trong chuyện này có nhiều bên tham gia. Không thể có kẻ đại diện cho một văn hoá nhược tiểu nếu như không có kẻ đại diện cho một cường quốc văn hoá. Tất nhiên như vậy, nhưng đấy không phải là đề tài của chúng ta hôm nay. Ðã mặc cảm như vậy thì không thể không chán nản, mà ỳ ra và ăn sẵn. Dường như trí thức Việt Nam có thể rất yên tâm mà nghĩ rằng: “Không có chúng ta thì thế giới vẫn tiến bộ ầm ầm”. Thế thì đợi người ta tiến bộ mà ăn nhờ có phải đỡ mất công hay không ?. Mà đằng nào, nếu mình làm thì có ra gì mà làm ?. Thế nhưng ăn sẵn cũng có rất nhiều cách ăn sẵn. Cái cách ăn sẵn của trí thức chúng ta cũng chẳng giống ai, còn chọn chán, còn chê chán, còn chặt miếng ra, miếng nào vừa mồm mình thì mới dùng, vừa khẩu vị mình, dễ cho cái bụng mình tiêu hoá. Tất nhiên điều đó cũng có cái hợp lí của nó, song vì sao không thử xem lại cái miệng mình có nhỏ quá hay không, khẩu vị của mình có cần thay đổi đi hay không, và bụng dạ mình có còn đủ tốt để tiêu hoá cái gì đó hay không?

Tóm lại, khi cái học của một tầng lớp có học của chúng ta như thế thì cái học ấy có hơn gì sự vô học của một đám đông hay không ? Hỏi làm sao mà cái học ấy không giúp gì được ai.

Bức màn sắt của Putin trên thế giới mạng Nga

Thụy My
Mạng lưới internet tại Nga luôn bị giám sát chặt chẽ.
NQL: Có lẽ đây là lý do mà nhiều người đã không nhận được thông tin xác thực về Putin hiện thời, các trí thức thuộc Nga nước ta vẫn say sưa ngưỡng mộ Putin, ai động đến Putin thì họ lồng lên như sói. Hôm nay thấy báo Đất Việt giật cái tít: Người Mỹ thất vọng về Obama, lòng dân Nga hướng về Putin... nghe mà rùng mình, nổi cả da gà.


Thông tín viên nhật báo Libération tại Matxcơva trong bài viết hôm nay 02/05/2014 « Internet : Putin làm nguội lạnh nhiệt tình » cho biết, với cái cớ đấu tranh chống khủng bố, đạo luật mới của Nga giúp chính quyền khống chế toàn bộ không gian mạng, và khiến cho Pavel Dourov, người sáng lập mạng Facebook của Nga phải bỏ xứ đi lưu vong.

Pavel Dourov, khuôn mặt trẻ tuổi đã thành lập nên Vkontakte (VK), mạng xã hội lớn nhất của Nga tương đương với Facebook, đã quyết đi định cư ở nước ngoài và không hề có ý định quay trở lại, ít nhất là cho đến khi nào chưa có cải cách trên quê hương của mình.

Như một lời vĩnh biệt, Pavel Dourov đã đăng trên trang VK của anh một loạt các vi-nhét mô tả những thay đổi mà nếu không có chúng « việc trở lại Nga là vô nghĩa » : các phiên tòa mở rộng, đơn giản hóa thủ tục để ngăn chận tham nhũng, thi tuyển công chức mở rộng cho mọi người, tự chủ kinh tế cho các địa phương, đa dạng hóa hệ thống giáo dục…Rất nhiều cải cách như thế, mang ý nghĩa tự do rộng rãi cho xã hội dân sự, khuyến khích sáng tạo và cạnh tranh. Nhưng nước Nga lại đang hướng về một hướng hoàn toàn ngược lại : luôn tập quyền, kiểm soát chặt chẽ, thiếu minh bạch, kể cả trên internet.

Nhà tỉ phú mới 29 tuổi đã phải đau lòng từ bỏ vị trí lãnh đạo và doanh nghiệp của mình, được thành lập vào năm 2006. Từ nhiều tháng qua, Dourov mâu thuẫn với một số cổ đông của VK, trong đó có những người thân cận điện Kremli.

Sự thất vọng này một phần có liên quan đến vấn đề quan điểm: Dourov luôn bảo vệ nguyên tắc bảo mật và mặc nhiên từ chối cung cấp các dữ liệu về những người sử dụng VK cho chính quyền Nga, cũng như việc đóng các tài khoản mà Matxcơva cho là gây phiền nhiễu vì các lý do rõ ràng là chính trị. Mới đây anh một lần nữa lại cự tuyệt cơ quan tình báo Nga (FSB) khi họ đòi phải cho tiếp cận dữ liệu cá nhân của những người tổ chức nhóm Euromaidan, điều phối viên của phong trào kiểu váy đẹp thân châu Âu tại Ukraina.

Sự kiện « Mark Zuckerberg » của Nga phải đi lưu vong tình cờ trùng hợp với việc thông qua một đạo luật mới trong khuôn khổ đấu tranh chống khủng bố. Được cho là để lập lại trật tự trên mạng, nhưng trên thực tế luật này kết thúc sự tự do của cư dân mạng. Cũng giống như mọi chế độ toàn trị khác, không gian cuối cùng của tự do ngôn luận là internet. Và vì chiếm một vai trò đặc biệt trong việc hình thành công luận ly khai, các blogger là mục tiêu đầu tiên bị luật mới nhắm đến.

Từ nay, những blog nào có trên 3.000 lượt đọc mỗi ngày sẽ phải báo cáo với chính quyền như là một phương tiện truyền thông. Một mặt, các blogger bị buộc phải chịu trách nhiệm về những gì mình viết ra, cũng như đối với báo chí, nhưng mặt khác họ không có được những quyền của giới báo chí. Các blogger còn bị quy trách nhiệm cả về nội dung của những lời bình luận.

Đạo luật cũng cấm công bố các dữ liệu về đời tư. Có nghĩa là các hoạt động của luật sư chống tham nhũng và là blogger nổi tiếng Alexei Navalny, chuyên tố cáo các tài sản bí mật của các quan chức cao cấp Nga, từ nay chính thức trở thành bất hợp pháp. Các bài viết « cực đoan » sẽ bị trừng phạt. Điều này đồng nghĩa với cánh cửa mở rộng cho mọi lạm dụng của chính quyền, vì tại Nga, từ « cực đoan » được Nhà nước hiểu là bất phục tùng, có tư tưởng không chính thống, hay chỉ đơn giản là bất bình.

Nhằm giám sát chặt chẽ hơn, các nhà cung cấp dịch vụ internet và chủ nhân các mạng xã hội được lệnh cung cấp tất cả các thông tin liên quan đến lượng truy cập các trang liên quan, và phải trao cho FSB các dữ liệu cá nhân, văn bản và địa chỉ của cư dân mạng, để lưu trữ trong các máy chủ ở Nga.

Lâu nay chính quyền Nga bỏ rơi thế giới mạng, ông Vladimir Putin còn bảo rằng chẳng biết internet để làm gì. Nhưng nhiệm kỳ tổng thống thứ ba của ông song hành với việc siết chặt các phương tiện truyền thông độc lập hiếm hoi còn hiện diện. Trong một phát biểu ngay lập tức trở thành khuôn mẫu, Putin gần đây đã giải thích cái nhìn của mình : « Internet là một chương trình do CIA triển khai ».

Trong bối cảnh chống Mỹ một cách hoang tưởng của chính quyền Matxcơva, lời tuyên bố trên không hề là điềm lành cho cư dân mạng Nga. Nhất là khi Thượng viện Nga lại còn dự định thành lập « một hệ thống thông tin thuần Nga, hạn chế trong nước Nga, để giải phóng khỏi sự thống trị của Mỹ ». Theo Libération, đây là việc tách « Runet », thế giới mạng Nga ra khỏi mạng toàn cầu, nói tóm lại, là buông bức màn sắt xuống.

Đề nghị dừng hẳn “Đề án đổi mới chương trình và sách giáo khoa” của Bộ Giáo dục

Nguyễn Hữu Quý
NQL: Đổi mới thế nào khi chính ông Bộ trưởng GD & ĐT vẫn đinh ninh triết lý giáo dục Việt Nam là NQ29? 
Vừa rồi, Thứ trưởng Bộ Giáo dục-Đào tạo, ông Nguyễn Vinh Hiển, thay mặt Bộ, lần thứ hai trình dự thảo nghị quyết về “đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông” trước UB Thường vụ QH.
 Qua buổi trình dự thảo này, công luận được biết, để thực hiện đề án, thì: “Về kinh phí, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT cho biết để xây dựng chương trình và sách giáo khoa, dạy thử nghiệm và đại trà... sẽ cần 34.275 tỷ đồng. "Đó là chưa kể tiền xây dựng cơ sở vật chất ở những trường chưa đủ điều kiện trong 1-2 năm như nói ở trên".

Đó là một đoạn nội dung trong bài đăng trên báo vietnamnet.vn, hôm 14.4.2014, có tựa đề “Bộ Giáo dục xin 34 nghìn tỷ đổi mới chương trình”.(*)

Đánh giá về đề án này, báo Vietnamnet, cho biết các nhận xét của các ông trong UB thường vụ QH:
“… Các thành viên UB Thường vụ QH vẫn thấy dự thảo do Bộ Giáo dục trình thiếu cụ thể, thiếu định hướng, mới chỉ "chép lại nghị quyết Trung ương".

Chủ tịch HĐ Dân tộc Ksor Phước thấy báo cáo chưa đánh giá tác động một cách đầy đủ: "Từ lần đầu QH ra Nghị quyết về đổi mới giáo dục năm 2000, 14 năm qua ta vẫn tranh cãi, thế thì trong 10 năm tới ta sẽ thay đổi toàn diện như thế nào?"

Chủ nhiệm UB Pháp luật Phan Trung Lý cũng không hài lòng: Đề án nhắc nhiều đến việc "tích hợp" mà không thấy đưa vào những tư duy mới trong Hiến pháp, tham khảo kinh nghiệm làm chương trình và sách giáo khoa tiến bộ của thế giới, cứ ta tự viết của ta.

"Từ năm 2000 đến giờ ta cứ loay hoay đổi mới mãi", ông Lý nói. "Để tương xứng với gần 2 tỷ USD (hơn 34 nghìn tỷ đồng) thì phải làm cẩn thận, đầy đủ hơn, lấy ý kiến giới khoa học, chuyên gia thậm chí toàn dân".

Riêng với người viết bài này, thì đề nghị dừng hẳn, không “cố đấm ăn xôi” với ngành Giáo dục đã quá nhiều bết bát, mục nát… nữa! Việc cải cách, có lẽ chỉ có thể thực hiện trong một hoàn cảnh khác sau này, nghĩa là không còn phụ thuộc kiểu "chép lại nghị quyết Trung ương".

1. Nền giáo dục XHCN là sự thảm bại, thua xa nền giáo dục của Pháp và của Việt Nam cộng hòa.
Bằng quan sát thực tế, có lẽ nhiều người đồng ý với tôi rằng, những người sinh từ năm 1945 trở về sau (sinh ở miền Bắc), được học trong một nền giáo dục gọi là, “nền giáo XHCN”, những người này, tuổi đời nay cũng sắp 70, nhìn chung, không phải là tất cả, nhưng cũng là phần lớn, họ đã thua xa thế hệ trước đó được đào tạo dưới thời thuộc Pháp. Xin lấy hai 2 trường hợp làm ví dụ:

- Nhà văn Nguyên Ngọc (ông sinh năm 1932), qua Bách khoa toàn thư mở Wikipedia nói về nhà văn, “Năm 1950, khi đang học trung học chuyên khoa (nay là trung học phổ thông), ông gia nhập Quân đội Nhân dân Việt Nam”; mặc dù việc học của Nhà văn Nguyên Ngọc bị dở dang, nhưng ngoài những tác phẩm nổi tiếng để lại cho đời, thì “Ông đã dịch một số tác phẩm lý luận văn học như Độ không của lối viết (Rolland Barthes), Nghệ thuật tiểu thuyết (Milan Kundera), tác phẩm của Jean-Paul Sartre, Jacques Dournes...”.

Đoạn trích dẫn trên về nhà văn Nguyên Ngọc cho thấy, dưới chế độ Thực dân Pháp, việc đào tạo ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục thuộc địa của người Pháp đổi với người Việt là rất hiệu quả; một người đang học dở trung học phổ thông mà đã dịch những tác phẩm như vậy quả là phải được đào tạo rất bài bản, dẫu chỉ đang ở cấp “trung học phổ thông”.

- Người thứ hai là Nhạc sĩ Tô Hải, Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, nói về nhạc sĩ không nhiều, ông sinh năm 1927 tại Hà Nội, ông là người được thiên phú về âm nhạc, và theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, ông có 13 ca khúc và 7 hợp xướng. Nhưng mọi người nhớ đến ông với tư cách là một Blogger già nhất hiện nay và viết khỏe, sâu sắc, minh mẫn…; đặc biệt, qua các bài viết của nhạc sĩ, thì được biết, cũng như Nguyên Ngọc, Nhạc sĩ Tô Hải rất giỏi về ngoại ngữ, mặc dù không thấy nói ông học đại học ở đâu, mặc dù vậy, ông có thể nghe Radio phát bằng tiếng Pháp, tiếng Anh từ ngày ông còn trẻ, và đến bây giờ vẫn vậy. Rõ ràng, ông cũng là sản phẩm tuyệt vời của nền đào tạo Pháp.
Với nền giáo dục của Việt Nam cộng hòa (VNCH) thì sao?

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, giới thiệu, “Triết lý giáo dục của Việt Nam Cộng hòa là nhân bản, dân tộc, và khai phóng”; Nền giáo dục VNCH đào tạo ra những con người có duy độc lập, không chịu nô lệ về tư tưởng.

Theo đánh giá của nhà phê bình văn học Thụy Khuê (Bách khoa toàn thư mở Wikipedia): "Có thể nói, trong suốt thời gian chia đôi đất nước, mặc dù với những tệ nạn của xã hội chiến tranh, tham nhũng; miền Nam vẫn có một hệ thống giáo dục đứng đắn. Trong chương trình giáo khoa, các giai đoạn lịch sử và văn học đều được giảng dậy đầy đủ, không thiên hướng. Ở bậc trung học học sinh gặt hái những kiến thức đại cương về sử, về văn, và tới trình độ tú tài, thu thập những khái niệm đầu tiên về triết học. Lên đại học, sinh viên văn khoa có dịp học hỏi và đào sâu thêm về những trào lưu tư tưởng Đông Tây, đồng thời đọc và hiểu được văn học nước ngoài qua một nền dịch thuật đáng tin cậy, dịch được những sách cơ bản. Nguyễn Văn Trung trong hồi ký đã nhấn mạnh đến sự tự trị của đại học, nhờ sự tự trị này mà các giáo sư có quyền giảng dạy tự do, không bị áp lực chính trị của chính quyền. Chính điều kiện giáo dục này, đã cho phép miền Nam xây dựng được một tầng lớp trí thức, một tầng lớp văn nghệ sĩ và một quần chúng độc giả; giúp cho nhiều nhà văn có thể sống bằng nghề nghiệp của mình. Và cũng chính tầng lớp trí thức và sinh viên này đã là đối trọng, chống lại chính quyền, khi có những biến cố chính trị lớn như việc đàn áp Phật giáo thời ông Diệm và việc đấu tranh chống tham nhũng (như vụ báo Sóng Thần) thời ông Thiệu.".

Những điều trên cho thấy: Nền giáo dục Pháp và VNCH, tạo cho con người nền tảng cơ bản, rồi từ đó tự học suốt đời để làm phong phú kiến thức và bắt nhịp với cuộc sống.

Ngược lại, những người được đào tạo “dưới mái trường XHCN”, không có mấy ai có tư duy độc lập. Đặc biệt gần như là 100% không có ai nói được một ngoại ngữ nào, nếu không đi học đại học ở nước ngoài (đang nói thế hệ sinh từ 1945 về sau). Thậm chí, cho dù có người học ngoại ngữ (tiếng Nga, tiếng Trung) ngay từ lớp 6, sang đến cấp 3, và tiếp là 4 năm học đại học ngoại ngữ, cũng không thể nói được tiếng mà đã bỏ ra cả hơn 10 năm để học.

Với tất cả thực trạng của nền Giáo dục Việt Nam trong mấy chục năm qua, mà mọi người đã thấy, trải nghiệm…; thì không ngoa để nói rằng, nền giáo dục XHCN đã thật sự thảm bại. 

Bằng cấp trong hệ thống giáo dục của Việt Nam đi ra nước ngoài không được công nhận, đó là một sự sỉ nhục đối với người Việt. Chính phủ Việt Nam có nhiều học vị tiến sĩ nhất thế giới, nhưng kinh tế và xã hội Việt Nam thì tỷ lệ nghịch với học vị của các quan chức Chính phủ.


Các Bộ trưởng, thành viên nội các Chính phủ Việt Nam có bằng tiến sĩ

Thực tế cũng cho thấy, có rất nhiều người học tập và thành danh ở nước ngoài, khi trở về Việt Nam, họ được bố trí ở cương vị lãnh đạo, đầu ngành…; và theo thời gian, hệ thống chính trị Việt Nam đã biến họ thành con người khác; với những thói: tha hóa, cơ hội, ganh ghét…, cuối cùng là bỏ hẳn chuyên môn và sống bon chen với đồng nghiệp, không thiếu kẻ làm hại cho đất nước ở tầm vĩ mô…

Chính vì vậy, chúng ta không thể thay đổi được nền giáo dục Việt Nam, dựa trên một cái nền giáo dục đã thảm bại như thế. Tất cả những ai đang là công chức làm trong ngành Giáo dục Việt Nam hiện nay, đều là sản phẩm như đã nói trên; vì vậy, không đủ các điều kiện cần thiết… để thực hiện một sự nghiệp cải cách giáo dục theo hướng “nhân bản, dân tộc, và khai phóng, như triết lý giáo dục của VNCH trước đây.

2. Đề nghị dừng hẳn để không tốn tiền bạc, thời gian… một cách vô ích. 

Trở lại với bài viết trên báo vietnamnet.vn; xin được nhắc lại lời ông Chủ nhiệm UB Pháp luật của Quốc hội: "Từ năm 2000 đến giờ ta cứ loay hoay đổi mới mãi", ông Lý nói. "Để tương xứng với gần 2 tỷ USD (hơn 34 nghìn tỷ đồng) thì phải làm cẩn thận, đầy đủ hơn, lấy ý kiến giới khoa học, chuyên gia thậm chí toàn dân".

Với một chương trình, mà 14 năm nay vẫn đang còn “Loay hoay đổi mới”, trong khi để thực hiện lại cần đến vài tỷ USD, liệu nếu tiếp tục có mang lại kết quả? Rõ ràng, ngoài các ý kiến trên từ các vị trong UB thường vụ QH đã nêu, thì những người quan tâm đến nền giáo dục nước nhà, xét thấy dự án trên là không ổn, không khả thi, và nên loại bỏ.

Nếu ai đó có đặt lại câu hỏi: Vậy thì làm gi với nền giáo dục đang xuống cấp hiện nay? Không có lẽ lại bỏ…?
Xin thưa, 70 năm nay nó đã sai rồi, thì thôi, ráng một thời gian ngắn nữa. Và có lẽ nền giáo dục Việt Nam cũng không còn chỗ để xuống hơn được nữa, vì đã chạm đáy rồi. 

Chỉ khi mà nền giáo dục không còn bị “định hướng” của bất cứ cá nhân, đảng phái nào, thì lúc ấy mới nên đưa ra bàn trước toàn dân, và chắc chắn sẽ thành công.
..........................

TS Cù Huy Hà Vũ sẽ dự họp báo và phát biểu ở Quốc Hội Mỹ

Ảnh bên:Dân biểu Frank Wolf, Đồng Chủ Tịch Uỷ Hội Nhân Quyền Tom Lantos, Ls. Nguyễn Thị Dương Hà, Ts. Cù Huy Hà Vũ, và Ts. Nguyễn Đình Thắng, ngày 01/05/2014 tại Quốc hội Hoa Kỳ.(Hình: Mạch Sống)

WASHINGTON DC (NV) .- Tiến sĩ Cù Huy Hà Vũ sẽ tham dự và phát biểu trong một cuộc họp báo được tổ chức ở Quốc hội Hoa Kỳ vào tuần tới sau nhiều ngày yên lặng từ khi ông đến đây.


Theo một bản tin của 'machsong.org,' Dân biểu liên bang Christopher Smith, đơn vị New Jersey, sẽ tổ chức một cuộc họp báo vào ngày Thứ Ba 6/5/2014 tới đây tại trụ sở Quốc hội Hoa Kỳ để “đưa ra các biện pháp cụ thể nhằm vô hiệu hoá những công cụ đàn áp của nhà nước Việt Nam và đòi tự do cho tất cả tù nhân lương tâm”.

Buổi họp báo này sẽ diễn ra một tuần lễ trước khi có cuộc đối thoại nhân quyền thường niên giữa hai chính phủ Hoa Kỳ và Việt Nam mà lần này dự trù diễn ra vào các ngày 12 và 13/5/2014 tại Hoa Thịnh Đốn.

Tham dự cuộc họp báo sắp tới tại quốc hội, theo 'machsong.org' sẽ có lời phát biểu của một số người trong đó có tiến sĩ Cù Huy Hà Vũ, cựu dân biểu liên bang Cao Quang Ánh, tiến sĩ Nguyễn Đình Thắng, giám đốc BPSOS.

Ông Cù Huy Hà Vũ, 57 tuổi, một tù nhân lương tâm, bất ngờ được nhà cầm quyền CSVN thả ra và tống xuất ra nước ngoài thẳng từ nhà tù tương tự như một số tù nhân chính trị nổi tiếng khác. Ông đến Hoa Thịnh Đốn ngày 7/4/2014 vừa qua và tránh trả lời phỏng vấn báo đài từ đó đến nay, gây nhiều thắc mắc trong dư luận.

Theo machsong.org, “Ts. Cù Huy Hà Vũ, mà một tháng trước đây còn ở trong nhà tù Việt Nam, sẽ góp tiếng nói cùng với các dân biểu Hoa Kỳ và những nhà tranh đấu nhân quyền người Mỹ gốc Việt để đưa ra những biện pháp chiến lược cụ thể nhằm cải thiện một cách cơ bản tình trạng nhân quyền dưới chế độ cộng sản Việt Nam”.

Nhà cầm quyền CSVN ký tên vào Công ước quốc tế Chống Tra Tấn hồi tháng 11 năm ngoái rồi sau đó, được bầu vào làm thành viên của Hội Đồng Nhân Quyền LHQ. Tuy nhiên, tình hình nhân quyền tại Việt Nam không hề được cải thiện.

Những ai tham dự các buổi sinh hoạt vận động tự do báo chí, nhân quyền vẫn bị công an cản trở, hành hung thô bạo.

Chỉ từ khi Việt Nam ký công ước Chống Tra Tấn đến nay, khoảng gần một chục người dân đã bị công an tra tấn chết khi vừa mới bắt giữ ít giờ đồng hồ hay một hai ngày, có người bị vu cho là “tự tử” dù thi thể của họ đầy dấu vết nhục hình.

Cùng một đợt “đặc xá” TS Cù Huy Hà Vũ, còn có thạc sĩ tin học Nguyễn Tiến Trung, nhà hoạt dộng dân chủ Vi Đức Hồi, cựu sĩ quan VNCH Nguyễn Hữu Cầu và nhà giáo Đinh Đăng Định. Ông Cầu mắc nhiều bệnh,  răng rụng gần hết và mắt không nhìn rõ vì gần 40 năm tù đầy. Thày giáo Đinh Đăng Định bị ung thư, không được nhà tù cho đi điều trị kịp thời và đầy đủ nên đã chết ngày ¾/2014 chỉ hai tuần sau khi nhận được lệnh “đặc xá”.

Những người được “đặc xá” kể trên do kết quả áp lực của Hoa Kỳ và Liên Âu cùng các tổ chức bảo vệ nhân quyền quốc tế trong bối cảnh chế độ Hà Nội cũng mong đạt được thỏa hiệp Đối Tác Xuyên Thái Bình Dương (TTP) với Mỹ để cứu nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn. Hiệp định cũng có những điều ràng buộc về quyền của người lao động và nghiệp đoàn vốn không được tôn trọng trong những chế độ độc tài đảng trị như tại Việt Nam.

Ngày 29/4/2014 vừa qua, một nhóm bloggers, facebooker từ Việt Nam đến điều trần tại Quốc hội Hoa Kỳ về quyền tự do thông tin tại Việt Nam. Họ cho thấy nhiều công dân đã bị kết án tù nặng nề vì không làm tay sai tuyên truyền sai trái cho nhà cầm quyền độc tài đảng trị.

Hoa Kỳ đã đối thoại nhân quyền với chế độ Hà Nội suốt nhiều năm qua, nhưng các kết quả thường chỉ rất nhỏ giọt qua một số vụ thả tù lẻ tẻ trong khi chính sách và luật pháp trái với các thông lệ quốc tế thì không đổi, lại còn siết chặt hơn nữa. (TN)